Ελάχιστοι ζωντανοί θεσμοί στον κόσμο μπορούν να αποδείξουν αδιάσπαστη συνέχεια πέντε αιώνων. Η Ιαπωνία διαθέτει μια ολόκληρη κατηγορία τέτοιων θεσμών: τα koryu bujutsu, τις αρχαίες σχολές πολεμικής παιδείας, που μεταδίδουν το ίδιο σώμα γνώσης από δάσκαλο σε δάσκαλο, με καταγεγραμμένα ονόματα σε κάθε γενιά, από την εποχή που στην Ευρώπη δεν είχε ακόμη τυπωθεί βιβλίο. Η ιστορία της επιβίωσής τους δεν είναι ιστορία πολέμου. Είναι ιστορία πολιτισμού: πώς μια κοινωνία επέλεξε να διαφυλάξει τη γνώση των προγόνων της απέναντι σε κάθε κύμα που απείλησε να τη σαρώσει.
Η γέννηση: ο αιώνας των εμφυλίων
Οι πρώτες γραπτές μνείες πολεμικών πρακτικών στην Ιαπωνία εντοπίζονται ήδη στο Nihon Shoki, το αυτοκρατορικό χρονικό του 720 μ.Χ. Η οργανωμένη όμως μετάδοση γεννιέται μέσα στον μεγάλο αιώνα των εμφυλίων πολέμων, την περίοδο Sengoku. Το 1447 ο Iizasa Chōisai Ienao ιδρύει στο ιερό Katori την Tenshin Shōden Katori Shintō-ryū, την παλαιότερη σχολή με τεκμηριωμένη και αδιάσπαστη γενεαλογία έως σήμερα. Το 1532 ακολουθεί η Takenouchi-ryū, της οποίας η ηγεσία παραμένει στην ίδια οικογένεια για δεκαεννέα συνεχείς γενιές. Η γνώση εκείνη γεννήθηκε από ανάγκη επιβίωσης, αλλά πολύ γρήγορα απέκτησε κάτι που καμία ανάγκη δεν επιβάλλει: μορφή, μέθοδο και μνήμη.
Η ειρήνη: όταν η τέχνη έγινε παιδεία
Το 1603 η Ιαπωνία εισέρχεται στη μακρά ειρήνη των Tokugawa, δυόμισι αιώνες χωρίς πόλεμο. Λογικά, οι πολεμικές σχολές θα έπρεπε να μαραθούν. Συνέβη το αντίθετο. Απαλλαγμένες από την πίεση του πεδίου της μάχης, οι ryu-ha μετατράπηκαν σε ιδρύματα παιδείας. Η γνώση κωδικοποιήθηκε στα densho, τα χειρόγραφα κάθε σχολής, συχνά έργα καλλιγραφικής τέχνης τα ίδια. Η μετάδοση οργανώθηκε στο σύστημα menkyo, τις βαθμίδες αδειών που κορυφώνονταν στο menkyo kaiden, την πλήρη μεταβίβαση της παράδοσης σε έναν διάδοχο με ονομαστική ευθύνη. Παράλληλα η πολεμική παιδεία δέθηκε με τη φιλοσοφία, τον Ζεν, την ηθική του κώδικα των πολεμιστών. Την ίδια εποχή γράφονται τα κείμενα που διαβάζονται μέχρι σήμερα, από το Go Rin no Sho του Miyamoto Musashi έως το Hagakure. Η τέχνη του πολέμου είχε γίνει πια φορέας σκέψης.
Οι δύο μεγάλες δοκιμασίες
Η πρώτη ήρθε το 1868 με την παλινόρθωση Meiji. Η τάξη των πολεμιστών καταργήθηκε, η οπλοφορία απαγορεύτηκε, η χώρα στράφηκε ολόκληρη στον δυτικό εκσυγχρονισμό. Πλήθος σχολών έσβησε μέσα σε μία γενιά. Όσες άντεξαν, άντεξαν χάρη σε δασκάλους που δίδασκαν σε ελάχιστους, συχνά χωρίς κανένα όφελος, με μόνο κίνητρο να μη σπάσει η αλυσίδα.
Η δεύτερη δοκιμασία ήρθε το 1945. Οι κατοχικές αρχές απαγόρευσαν κάθε διδασκαλία πολεμικών τεχνών στην Ιαπωνία. Για πέντε χρόνια οι σχολές πέρασαν στη σιωπή, και η μετάδοση συνεχίστηκε ιδιωτικά, από χέρι σε χέρι. Όταν η απαγόρευση άρθηκε, τα koryu επέστρεψαν στο φως έχοντας αποδείξει κάτι σπάνιο: ότι μια παράδοση μπορεί να επιβιώσει ακόμη και όταν απαγορεύεται, αρκεί να υπάρχουν άνθρωποι που τη θεωρούν καθήκον και όχι επάγγελμα.
Η αναγνώριση: από κληρονομιά σε προστατευόμενο αγαθό
Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα η ιαπωνική πολιτεία αναγνώρισε θεσμικά αυτό που οι σχολές υπηρετούσαν επί αιώνες: χαρακτήρισε παραδόσεις koryu ως άυλα πολιτιστικά αγαθά, στην ίδια λογική με την οποία προστατεύονται το θέατρο Νο ή η τέχνη της κεραμικής. Η UNESCO, με τη Σύμβαση του 2003 για την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά, καθιέρωσε διεθνώς την ίδια αντίληψη: ο πολιτισμός δεν είναι μόνο μνημεία και αντικείμενα, είναι και ζωντανές πρακτικές, γνώσεις και τεχνικές που μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά και δίνουν σε μια κοινότητα αίσθηση ταυτότητας και συνέχειας.
Τα koryu bujutsu είναι ακριβώς αυτό. Δεν επιβίωσαν επειδή προσαρμόστηκαν σε κάθε εποχή. Επιβίωσαν επειδή κάθε εποχή βρέθηκαν άνθρωποι που θεώρησαν τη διαφύλαξή τους ευθύνη. Η μελέτη και η μετάδοση αυτής της κληρονομιάς, της ιστορίας της, της φιλοσοφίας της και της πρακτικής της, είναι πράξη πολιτισμού με την πληρέστερη έννοια του όρου. Αυτή την πράξη υπηρετεί και το δικό μας έργο, ως φορέας που μελετά και μεταδίδει την παράδοση των ιαπωνικών παραδοσιακών πολεμικών τεχνών στον τόπο μας. Στο Koden Arashi Dojo στη Λάρισα περπατάμε τον παλιό δρόμο. Ο παλιός δρόμος δεν διαφημίζεται· βρίσκεται από αυτούς που τον αναζητούν. Αν νιώθεις ότι αυτός ο δρόμος σε καλεί, επικοινώνησε μαζί μας.