Το 1876 η ιαπωνική κυβέρνηση εξέδωσε ένα διάταγμα λίγων γραμμών με τεράστιο συμβολικό βάρος: το Haitōrei, την απαγόρευση της οπλοφορίας του ξίφους. Για την τάξη των σαμουράι, που επί επτά αιώνες όριζε τον εαυτό της μέσα από τα δύο σπαθιά στη ζώνη, το διάταγμα ισοδυναμούσε με ληξιαρχική πράξη θανάτου. Και όμως, η ιστορία που ακολούθησε δεν είναι ιστορία εξαφάνισης. Είναι μία από τις πιο αξιοσημείωτες περιπτώσεις πολιτισμικού μετασχηματισμού στην παγκόσμια ιστορία: μια πολεμική αριστοκρατία που έχασε μέσα σε μία δεκαετία κάθε προνόμιό της και, αντί να σβήσει, διέχυσε τον κώδικά της σε ολόκληρο το έθνος.
Η κατάρρευση ενός κόσμου
Η παλινόρθωση Meiji του 1868 δεν κατήργησε απλώς το σογκουνάτο. Κατήργησε σταδιακά ολόκληρη την κοινωνική αρχιτεκτονική της φεουδαρχικής Ιαπωνίας. Το 1871 διαλύθηκαν τα φέουδα και οι σαμουράι έχασαν τους άρχοντες που υπηρετούσαν. Το 1873 ο νέος στρατός καθολικής στράτευσης έκανε τον επαγγελματία πολεμιστή περιττό: ο γιος του αγρότη με το τυφέκιο αντικατέστησε τον κληρονομικό μαχητή με το ξίφος. Το 1876 ήρθε το τελειωτικό διπλό πλήγμα, η απαγόρευση του ξίφους και η μετατροπή των κληρονομικών μισθών σε ισχνά κρατικά ομόλογα. Περίπου δύο εκατομμύρια άνθρωποι, οι shizoku όπως ονομάστηκαν πλέον, βρέθηκαν χωρίς ρόλο, χωρίς εισόδημα και χωρίς τα σύμβολα της ταυτότητάς τους.
Η αντίδραση δεν έλειψε. Το 1877 ο Saigō Takamori, ο ίδιος άνθρωπος που είχε πρωτοστατήσει στην παλινόρθωση, ηγήθηκε της εξέγερσης της Satsuma, της τελευταίας ένοπλης πράξης της παλιάς τάξης. Η ήττα του σφράγισε το τέλος κάθε αυταπάτης: ο κόσμος των σαμουράι δεν θα επέστρεφε. Το ερώτημα που έμενε ήταν τι θα απογινόταν ό,τι κουβαλούσαν μέσα τους.
Η μεγάλη μετακίνηση
Η απάντηση δόθηκε με τρόπο που λίγοι περίμεναν. Οι σαμουράι δεν εξαφανίστηκαν. Μετακινήθηκαν, σχεδόν συντεταγμένα, στους θεσμούς του νέου κράτους. Η παιδεία τους, γιατί επρόκειτο για την πιο εγγράμματη τάξη της χώρας, τους έκανε φυσικούς υποψήφιους για τη διοίκηση: μεγάλο μέρος της νέας γραφειοκρατίας, του δικαστικού σώματος και του διπλωματικού κλάδου προήλθε από τις τάξεις τους. Η νεοσύστατη αστυνομία στελεχώθηκε σε τέτοιο βαθμό από πρώην σαμουράι ώστε η ξιφασκία παρέμεινε μέρος της εκπαίδευσής της, γεγονός που κράτησε ζωντανή την τέχνη του ξίφους σε μια εποχή που την είχε επίσημα αποκηρύξει. Άλλοι στράφηκαν στην εκπαίδευση και έγιναν οι δάσκαλοι του νέου σχολικού συστήματος. Και κάποιοι, απρόσμενα, στράφηκαν στο εμπόριο και τη βιομηχανία που η παλιά ηθική τους περιφρονούσε, μεταφέροντας εκεί την πειθαρχία, την αφοσίωση στο καθήκον και τη λογική της υπηρεσίας προς κάτι μεγαλύτερο από το άτομο. Ο Shibusawa Eiichi, πατέρας του ιαπωνικού καπιταλισμού και γόνος της εποχής εκείνης, θεμελίωσε τη θεωρία του για την οικονομία κυριολεκτικά πάνω στην ένωση του άβακα με τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου.
Ο κώδικας που άλλαξε σώμα
Το πιο ενδιαφέρον όμως δεν είναι πού πήγαν οι άνθρωποι. Είναι πού πήγε ο κώδικας. Οι αξίες της παλιάς τάξης, η αυτοκυριαρχία, η λιτότητα, η αίσθηση καθήκοντος, ο σεβασμός στην ιεραρχία της γνώσης, πέρασαν μέσα από το σχολείο, τον στρατό και αργότερα την επιχείρηση σε ολόκληρη την ιαπωνική κοινωνία. Το 1882 ο Kanō Jigorō, λόγιος και παιδαγωγός, μετέπλασε το παλιό jujutsu στο εκπαιδευτικό σύστημα του judo, δείχνοντας τον δρόμο με τον οποίο η πολεμική παιδεία θα επιβίωνε ως μέσο διάπλασης χαρακτήρα. Το 1900 ο Nitobe Inazō έγραψε στα αγγλικά το Bushido: The Soul of Japan και σύστησε στη Δύση την ηθική των πολεμιστών ως φιλοσοφικό κείμενο. Και παράλληλα, μακριά από τα φώτα, οι παλιές σχολές koryu συνέχισαν τη δική τους σιωπηλή μετάδοση, φυλάσσοντας όχι τη γενική ιδέα αλλά την ίδια τη γνώση, ανέπαφη, από δάσκαλο σε δάσκαλο.
Η περίπτωση των σαμουράι διδάσκει κάτι που ξεπερνά την Ιαπωνία: ένας πολιτισμός δεν μετριέται στα σύμβολα που του αφαιρούν, αλλά σε αυτό που καταφέρνει να μεταδώσει όταν τα σύμβολα χαθούν. Το ξίφος απαγορεύτηκε το 1876. Ό,τι πραγματικά είχε αξία από τον κόσμο που το κρατούσε, ταξίδεψε και έφτασε ως εμάς. Τη μελέτη και τη μετάδοση αυτής της κληρονομιάς υπηρετεί και ο δικός μας φορέας, ως κομμάτι του έργου του για τη διαφύλαξη της παράδοσης των ιαπωνικών παραδοσιακών πολεμικών τεχνών.
Στο Koden Arashi Dojo στη Λάρισα περπατάμε τον παλιό δρόμο. Ο παλιός δρόμος δεν διαφημίζεται· βρίσκεται από αυτούς που τον αναζητούν. Αν νιώθεις ότι αυτός ο δρόμος σε καλεί, επικοινώνησε μαζί μας.