Οι κορεατικές πολεμικές τέχνες αποτελούν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα πολεμικής παράδοσης που επιβίωσε όχι μέσα από στρατούς και θεσμούς, αλλά μέσα από τον πολιτισμό: τα πανηγύρια, τα λαϊκά παιχνίδια, τη μεταβίβαση από δάσκαλο σε μαθητή, ακόμα και μέσα από την απαγόρευση. Δεν είναι τυχαίο ότι η UNESCO έχει εγγράψει κορεατικές πολεμικές παραδόσεις στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας. Αξίζει εδώ μια διευκρίνιση: η UNESCO δεν αναγνωρίζει “ανωτερότητα” μιας τέχνης έναντι κάποιας άλλης, αλλά την πολιτιστική της αξία και τη σημασία της για τη διατήρηση της άυλης κληρονομιάς. Η ιστορία τους δείχνει καθαρά γιατί οι παραδοσιακές πολεμικές τέχνες είναι πρωτίστως πολιτισμός και δευτερευόντως άθληση.
Subak: η αρχαία τέχνη του χεριού
Η παλαιότερη καταγεγραμμένη κορεατική τέχνη μάχης με γυμνά χέρια είναι το Subak, που σημαίνει κατά λέξη «χτύπημα με το χέρι». Οι ρίζες του χάνονται στην περίοδο των Τριών Βασιλείων, ενώ οι πρώτες σαφείς ιστορικές αναφορές εμφανίζονται στα χρονικά της δυναστείας Goryeo. Εκεί περιγράφονται οι subakhui, δημόσιες επιδείξεις και αναμετρήσεις Subak που γίνονταν μπροστά στον βασιλιά, και μαρτυρείται ότι η επίδοση σε αυτές μπορούσε να οδηγήσει σε στρατιωτικό αξίωμα. Οι πηγές δεν επιτρέπουν να γνωρίζουμε με βεβαιότητα την ακριβή τεχνική μορφή του αρχαίου Subak, όμως είναι σαφές ότι αποτελούσε αναγνωρισμένη πολεμική πρακτική της εποχής.
Το Subak δεν ήταν δηλαδή περιθωριακή ενασχόληση. Ήταν θεσμοθετημένο κομμάτι της στρατιωτικής και κοινωνικής ζωής, ένας δρόμος κοινωνικής ανόδου για όσους διέθεταν ικανότητα. Ταυτόχρονα, οι λαϊκές εκδοχές του ζούσαν στα χωριά, στις γιορτές και στα πανηγύρια, όπου κοινότητες αναμετριόνταν μεταξύ τους. Αυτή η διπλή ζωή, αυλική και λαϊκή, είναι το μοτίβο που επαναλαμβάνεται σε όλη την κορεατική πολεμική κουλτούρα.
Η σκιά του Κομφουκιανισμού
Με τη δυναστεία Joseon, από τα τέλη του 14ου αιώνα, τα πράγματα άλλαξαν. Ο νεοκομφουκιανισμός που έγινε κρατική ιδεολογία τοποθέτησε τα γράμματα (mun) πάνω από τα όπλα (mu), και η κοινωνική εκτίμηση προς τους πολεμιστές υποχώρησε δραματικά. Οι τέχνες μάχης δεν χάθηκαν, αλλά υποβιβάστηκαν: από δρόμος αξιωμάτων έγιναν λαϊκή διασκέδαση και επαγγελματική ανάγκη των στρατιωτών.
Και όμως, μέσα σε αυτό το δυσμενές κλίμα, η Joseon μάς άφησε ένα από τα σημαντικότερα κείμενα στην ιστορία των παραδοσιακών πολεμικών τεχνών παγκοσμίως: το Muye Dobo Tongji του 1790, ένα εικονογραφημένο εγχειρίδιο που κατέγραψε συστηματικά τις μεθόδους μάχης της εποχής, ένοπλες και άοπλες. Το εγχειρίδιο δεν αντλεί μόνο από γνήσια κορεατικές πρακτικές, αλλά ενσωματώνει και κινεζικές και ιαπωνικές επιρροές, δείγμα ότι ακόμη και τότε υπήρχε ζωντανή ανταλλαγή τεχνικής γνώσης ανάμεσα στους λαούς της περιοχής. Η ύπαρξή του αποδεικνύει ότι ακόμα και όταν η επίσημη κουλτούρα υποτιμούσε το mu, το κράτος αναγνώριζε την ανάγκη να διασωθεί η γνώση. Η καταγραφή ως πράξη διαφύλαξης κληρονομιάς δεν είναι σύγχρονη επινόηση.
Taekkyon: η τέχνη που αρνήθηκε να πεθάνει
Από τις λαϊκές παραδόσεις της Joseon, η πιο χαρακτηριστική είναι το Taekkyon, μια ρέουσα, ρυθμική τέχνη ποδιών και ανατροπών που έμοιαζε σχεδόν με χορό και παιζόταν σε γιορτές ανάμεσα σε γειτονικά χωριά. Το Taekkyon γνώρισε τη μεγαλύτερη δοκιμασία του κατά την ιαπωνική κατοχή του πρώτου μισού του 20ού αιώνα, όταν οι κορεατικές πολιτιστικές εκφράσεις καταπιέστηκαν συστηματικά και οι αυτόχθονες παραδόσεις μάχης σχεδόν εξαφανίστηκαν.
Η τέχνη επιβίωσε κυριολεκτικά μέσα από μια χούφτα ανθρώπους, με κεντρική μορφή τον Song Duk-ki, που τη μετέφερε ζωντανή στη μεταπολεμική εποχή. Η δικαίωση ήρθε αργά αλλά ήρθε διπλή: το 1983 το Taekkyon αναγνωρίστηκε από το κορεατικό κράτος ως Σημαντική Άυλη Πολιτιστική Ιδιοκτησία, και το 2011 έγινε η πρώτη παραδοσιακή πολεμική τέχνη που εγγράφηκε στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO.
Αξίζει να το κρατήσει κανείς αυτό: όταν ο διεθνής οργανισμός που είναι αρμόδιος για τον πολιτισμό της ανθρωπότητας κλήθηκε να κατατάξει μια πολεμική τέχνη, δεν την κατέταξε στον αθλητισμό. Την κατέταξε εκεί που ανήκει, δίπλα στη μουσική, στα δρώμενα και στις προφορικές παραδόσεις των λαών.
Ssireum: η πάλη ως κοινοτικό γεγονός
Το ίδιο ισχύει και για το Ssireum, την παραδοσιακή κορεατική πάλη με ζώνη, που εγγράφηκε στον κατάλογο της UNESCO το 2018, μάλιστα με κοινή υποψηφιότητα Βόρειας και Νότιας Κορέας, την πρώτη κοινή εγγραφή των δύο χωρών στην ιστορία του καταλόγου. Το Ssireum ζούσε ανέκαθεν στα πανηγύρια, δεμένο με τον αγροτικό κύκλο και τις γιορτές της κοινότητας, με έπαθλο παραδοσιακά έναν ταύρο. Δύο κράτη σε εμπόλεμη κατάσταση συμφώνησαν σε ένα πράγμα: ότι η πάλη των προγόνων τους είναι κοινή πολιτιστική κληρονομιά.
Το νήμα που ενώνει
Από τους Hwarang της Silla μέχρι το Subak της Goryeo, το Muye Dobo Tongji της Joseon και την επιβίωση του Taekkyon μέσα στην κατοχή, το νήμα είναι το ίδιο: στην Κορέα η τέχνη της μάχης υπήρξε πάντα φορέας πολιτισμού, ηθικής διαπαιδαγώγησης και συλλογικής ταυτότητας. Πάνω σε αυτό το υπόβαθρο πάτησαν και οι τέχνες του 20ού αιώνα, όπως το Hapkido που διδάσκεται στο dojo μας, το οποίο συνδύασε την ιαπωνική τεχνική κληρονομιά με την κορεατική κινητική παράδοση και αντίληψη.
Για εμάς, που προσεγγίζουμε τις παραδοσιακές πολεμικές τέχνες ως πολιτιστικό αγαθό και την αυτοπροστασία ως καλλιέργεια του ανθρώπου, η κορεατική περίπτωση είναι κάτι σαν επιβεβαίωση από την ίδια την ιστορία. Μια τέχνη μάχης μπορεί να χάσει τους στρατούς της, την κοινωνική της αίγλη, ακόμα και το δικαίωμα να ασκείται δημόσια. Όσο όμως υπάρχουν άνθρωποι που τη θεωρούν κληρονομιά και όχι εμπόρευμα, θα βρίσκει τρόπο να περνά στην επόμενη γενιά. Το εκπαιδευόμενο μέλος ενός dojo δεν είναι πελάτης μιας υπηρεσίας. Είναι ο επόμενος κρίκος σε μια αλυσίδα που κάποιοι, κάποτε, κράτησαν ζωντανή με προσωπικό κόστος.
Στο Koden Arashi Dojo στη Λάρισα περπατάμε τον παλιό δρόμο. Ο παλιός δρόμος δεν διαφημίζεται· βρίσκεται από αυτούς που τον αναζητούν. Αν νιώθεις ότι αυτός ο δρόμος σε καλεί, επικοινώνησε μαζί μας.