Οι διαδικτυακοί κίνδυνοι για τα παιδιά αποτελούν μια μορφή απειλής που οι περισσότεροι γονείς δυσκολεύονται να κατανοήσουν, απλώς επειδή μεγάλωσαν σε έναν κόσμο όπου δεν υπήρχε. Η απειλή δεν έρχεται πια μόνο από το δρομάκι ή τον άγνωστο στο πάρκο. Έρχεται μέσα από μια οθόνη, στο ίδιο το παιδικό δωμάτιο, τη στιγμή που το παιδί νιώθει πιο ασφαλές. Αυτή ακριβώς η αίσθηση ασφάλειας είναι που κάνει τον διαδικτυακό κίνδυνο τόσο επικίνδυνο.
Γιατί η οθόνη εξαπατά
Στον φυσικό κόσμο, ένα παιδί έχει ένστικτα. Νιώθει όταν κάτι δεν πάει καλά, αναγνωρίζει τον φόβο, βλέπει το πρόσωπο του ανθρώπου απέναντί του. Στο διαδίκτυο όλα αυτά εξαφανίζονται. Ο άνθρωπος στην άλλη άκρη μπορεί να είναι οποιοσδήποτε, να ισχυρίζεται οποιαδήποτε ηλικία, να φορά οποιαδήποτε μάσκα. Το παιδί δεν βλέπει μάτια, δεν ακούει τόνο φωνής, δεν έχει τα φυσικά σημάδια που το προειδοποιούν στον πραγματικό κόσμο.
Αυτό αλλάζει ριζικά το τι χρειάζεται το παιδί για να προστατευτεί. Εκεί που λείπουν τα σημάδια, δεν αρκεί η αίσθηση ότι κάτι δεν πάει καλά, γιατί απλούστατα δεν έχει πάνω σε τι να στηριχτεί. Χρειάζεται γνώση του τρόπου με τον οποίο στήνεται η παγίδα.
Η ανωνυμία είναι το βασικό εργαλείο όσων αναζητούν να βλάψουν παιδιά. Χτίζουν εμπιστοσύνη αργά, με υπομονή, παρουσιαζόμενοι ως φίλοι, ως συνομήλικοι, ως άνθρωποι που καταλαβαίνουν το παιδί καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο. Αυτή η διαδικασία, η σταδιακή οικοδόμηση εμπιστοσύνης με σκοπό την εκμετάλλευση, είναι μεθοδική και επικίνδυνη ακριβώς επειδή δεν μοιάζει καθόλου με απειλή όσο εξελίσσεται.
Τα σημάδια που χτίζουν την παγίδα
Υπάρχει ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται και ο γονέας μπορεί να το αναγνωρίσει, αρκεί να ξέρει τι κοιτάζει.
Πρώτα έρχεται η ξεχωριστή φιλία. Ο επιτήδειος γίνεται κάποιος με τον οποίο το παιδί μοιράζεται πράγματα που δεν λέει σε άλλους, κάποιος που ακούει, που κολακεύει, που δίνει σημασία εκεί όπου το παιδί νιώθει ότι δεν του δίνει κανείς.
Ακολουθεί η υπερβολική γενναιοδωρία. Δώρα, κάρτες παιχνιδιών, ψηφιακά νομίσματα, μικρές παροχές που φαίνονται αθώες αλλά δημιουργούν την αίσθηση χρέους. Το παιδί αρχίζει να νιώθει ότι οφείλει κάτι.
Στη συνέχεια η συζήτηση μετακομίζει. Από την ανοιχτή πλατφόρμα ή το παιχνίδι όπου ξεκίνησε, περνά σε μια πιο ιδιωτική εφαρμογή, σε προσωπικά μηνύματα, σε συνομιλίες που σβήνονται. Ο χώρος γίνεται όλο και πιο κλειστός.
Παράλληλα έρχεται η απομόνωση. Ο επιτήδειος υποβαθμίζει τους φίλους του παιδιού και την οικογένειά του, υπονοεί ότι οι άλλοι δεν το καταλαβαίνουν, χτίζει την εικόνα ότι μόνο αυτός είναι πραγματικά με το μέρος του.
Και τέλος η μυστικότητα. Κάθε ενήλικας ή άγνωστος που ζητά από ένα παιδί να κρατήσει κρυφή την επικοινωνία τους από τους γονείς του δείχνει με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο τις προθέσεις του, γιατί δεν υπάρχει κανένας καλός λόγος για τον οποίο θα το ζητούσε. Αυτό είναι το πιο καθαρό προειδοποιητικό σημάδι που υπάρχει και ίσως το πιο σημαντικό μάθημα που μπορεί να δώσει ένας γονέας στο παιδί του.
Υπάρχει και κάτι που φαίνεται στη συμπεριφορά, όχι στην οθόνη. Το παιδί που αλλάζει απότομα καρτέλα ή γυρίζει την οθόνη όταν μπαίνει κάποιος στο δωμάτιο, που γίνεται μυστικοπαθές με το κινητό του, που αλλάζει διάθεση μετά από ώρες στο διαδίκτυο, λέει κάτι χωρίς να μιλά.
Δεν είναι πάντα ένας άγνωστος
Ο γονέας φαντάζεται συνήθως έναν ξένο πίσω από ένα ψεύτικο προφίλ. Συμβαίνει, αλλά δεν είναι ο μόνος τρόπος. Πολλές φορές το πρόσωπο στην άλλη άκρη είναι ήδη γνωστό στο παιδί, κάποιος από το ευρύτερο περιβάλλον, ή ακόμα και συνομήλικος που πιέζει και εκβιάζει με υλικό που έχει αποκτήσει. Εκεί ο γονέας δεν ψάχνει, γιατί δεν φαντάζεται καν τον κίνδυνο.
Γι’ αυτό το μοτίβο μετράει περισσότερο από το πρόσωπο. Ο κίνδυνος δεν αναγνωρίζεται από το ποιος είναι ο άλλος, αλλά από το τι ζητά και με ποιον τρόπο το ζητά. Το μυστικό, το κλειστό κανάλι και η αίσθηση χρέους σημαίνουν το ίδιο πράγμα, είτε ο συνομιλητής είναι άγνωστος είτε είναι κάποιος που το παιδί ξέρει με το όνομά του.
Η πραγματική προστασία ξεκινά από την επικοινωνία
Η πιο ισχυρή ασπίδα ενός παιδιού δεν είναι ένα φίλτρο λογισμικού ή μια απαγόρευση. Είναι η σχέση εμπιστοσύνης με τους γονείς του. Το παιδί που ξέρει ότι μπορεί να μιλήσει για οτιδήποτε, ακόμα και για κάτι που το φοβίζει ή το ντροπιάζει, χωρίς να τιμωρηθεί ή να κατηγορηθεί, είναι το παιδί που θα ζητήσει βοήθεια όταν κάτι πάει στραβά. Αντίθετα, το παιδί που φοβάται την αντίδραση των γονιών του είναι ακριβώς το παιδί που ο επιτήδειος μπορεί πιο εύκολα να απομονώσει.
Στο Koden Arashi Dojo στη Λάρισα βλέπουμε την παιδική αυτοπροστασία ως κάτι ολοκληρωμένο, που δεν σταματά στον φυσικό κόσμο. Στον φυσικό χώρο το παιδί μαθαίνει να διαβάζει την απειλή από αυτά που βλέπει και ακούει, την απόσταση, τη στάση, τον τόνο. Στην οθόνη δεν έχει τίποτα από αυτά, οπότε η δουλειά γίνεται αλλού. Μαθαίνει να αναγνωρίζει τη διαδικασία, να καταλαβαίνει ότι το δώρο, η κλειστή συνομιλία και το μυστικό είναι βήματα ενός συγκεκριμένου μοτίβου και όχι τυχαία περιστατικά.
Ένα πράγμα όμως είναι κοινό και στους δύο κόσμους, και είναι το πιο σημαντικό. Το θάρρος να μιλήσει και η σιγουριά ότι θα το ακούσουν. Ένα παιδί που έχει μάθει να λέει όχι και να αναφέρει αυτό που το ενόχλησε, το κάνει είτε πρόκειται για σπρώξιμο στο προαύλιο είτε για ένα μήνυμα που το έκανε να νιώσει άβολα. Αυτό δουλεύουμε στην εκπαίδευση και αυτό μεταφέρεται παντού.
Αν κάτι έχει ήδη συμβεί
Οι επόμενες γραμμές απευθύνονται απευθείας στον γονέα που το ανακάλυψε μόλις τώρα, με τη σειρά που πρέπει να γίνουν τα πράγματα.
Η πρώτη αντίδραση πολλών γονιών είναι ο θυμός και η τιμωρία. Είναι η χειρότερη δυνατή κίνηση, γιατί επιβεβαιώνει ακριβώς αυτό που του έλεγε ο επιτήδειος, ότι δηλαδή οι γονείς του δεν θα το καταλάβουν. Το παιδί δεν έφταιξε. Εξαπατήθηκε από κάποιον που ξέρει ακριβώς πώς γίνεται αυτό.
Μην διαγράψεις τίποτα. Οι συνομιλίες, τα προφίλ, οι φωτογραφίες και οτιδήποτε άλλο ανταλλάχθηκε είναι αποδεικτικό υλικό. Κράτα αντίγραφα και στιγμιότυπα οθόνης πριν κάνεις οποιαδήποτε κίνηση.
Διέκοψε την επικοινωνία χωρίς να ειδοποιήσεις τον άλλον και χωρίς να τον αντιμετωπίσεις εσύ. Μπλόκαρε και ανέφερε τον λογαριασμό στην πλατφόρμα.
Κάνε καταγγελία. Στην Ελλάδα λειτουργεί η Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος της Ελληνικής Αστυνομίας στο 11188, εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο και χωρίς χρέωση, καθώς και η γραμμή καταγγελιών SafeLine (safeline.gr) για παράνομο περιεχόμενο. Για ψυχολογική υποστήριξη και συμβουλευτική υπάρχει η Γραμμή Βοήθειας του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου στο 210 6007686.
Ο ρόλος του γονέα χωρίς πανικό
Η σωστή στάση του γονέα δεν είναι ο φόβος και η ολική απαγόρευση, που συνήθως οδηγεί απλώς το παιδί να κρύβεται καλύτερα. Είναι η παρουσία, το ενδιαφέρον και η ανοιχτή συζήτηση. Ο γονέας που ξέρει τι κάνει το παιδί του στο διαδίκτυο, που μιλά μαζί του γι’ αυτό χωρίς κατηγορίες, που έχει χτίσει μια σχέση όπου το παιδί δεν φοβάται να πει την αλήθεια, προσφέρει μια προστασία που κανένα τεχνολογικό μέσο δεν μπορεί να αντικαταστήσει.
Η αυτοπροστασία στον ψηφιακό κόσμο, όπως και στον φυσικό, δεν στηρίζεται στον φόβο αλλά στην επίγνωση. Ένα παιδί που καταλαβαίνει πώς λειτουργούν αυτές οι παγίδες, που ξέρει ότι η μυστικότητα είναι σημάδι κινδύνου και που νιώθει ότι έχει δίπλα του ανθρώπους που το πιστεύουν, είναι ένα παιδί πολύ πιο δύσκολο να εξαπατηθεί.
Στο Koden Arashi Dojo στη Λάρισα περπατάμε τον παλιό δρόμο. Ο παλιός δρόμος δεν διαφημίζεται, βρίσκεται από αυτούς που τον αναζητούν. Αν νιώθεις ότι αυτός ο δρόμος σε καλεί, επικοινώνησε μαζί μας.