Όταν κάποιος λέει «πολεμικές τέχνες», ο νους των περισσότερων πηγαίνει σε ζώνες, διαγωνισμούς και αθλητικές ομοσπονδίες. Αυτή η εικόνα δεν είναι λανθασμένη, αλλά είναι ελλιπής. Πίσω από ό,τι βλέπουμε σήμερα υπάρχει ένας άλλος κόσμος, παλαιότερος και βαθύτερος, που λειτουργεί με εντελώς διαφορετική λογική. Η κατανόηση της διαφοράς ανάμεσα στα koryū και τα gendai budō δεν είναι ζήτημα ακαδημαϊκής ταξινόμησης. Είναι ζήτημα κατανόησης του τι είναι μια παραδοσιακή πολεμική τέχνη και τι έχει απλώς διατηρήσει την εμφάνισή της.
Η ιστορική τομή: το 1868 ως πρακτικό όριο
Το 1868 η Ιαπωνία άλλαξε ριζικά. Η Αποκατάσταση Meiji (Meiji Ishin) έφερε το τέλος του σογκουνάτου των Tokugawa και άνοιξε τη χώρα στη Δύση μετά από αιώνες απομόνωσης. Ήταν μια από τις ταχύτερες κοινωνικές μεταμορφώσεις που γνώρισε ποτέ ανεπτυγμένος πολιτισμός: μέσα σε λίγες δεκαετίες, η φεουδαρχική Ιαπωνία έγινε βιομηχανικό κράτος.
Ως πρακτικό ιστορικό όριο ανάμεσα σε koryū και gendai budō χρησιμοποιείται το τέλος της περιόδου Edo και η Αποκατάσταση Meiji, χωρίς να πρόκειται για αυστηρή ημερομηνία. Η ίδια η κοινότητα των koryū αντιμετωπίζει αυτό το όριο ως πρακτικό και όχι νομικό: κάποιες σχολές ιδρύθηκαν λίγο πριν ή λίγο μετά το 1868 και κατατάσσονται ανάλογα με τη συνέχεια της παράδοσής τους, όχι με μόνο κριτήριο μια ημερομηνία.
Το 1876, το διάταγμα Haitōrei απαγόρευσε στους samurai να φέρουν σπαθί σε δημόσιους χώρους. Η τάξη των πολεμιστών έχανε την ταυτότητά της. Δεν ήταν όμως το Haitōrei από μόνο του που δημιούργησε τα gendai budō: η κατάργηση της τάξης των samurai, το ίδιο το διάταγμα, ο ταχύς εκσυγχρονισμός της Ιαπωνίας και η νέα εκπαιδευτική πολιτική συνέθεσαν μαζί το περιβάλλον μέσα στο οποίο εμφανίστηκαν τα gendai budō. Οι τέχνες που υπήρχαν πριν από αυτή την ιστορική τομή αποτελούν αυτό που σήμερα ονομάζουμε koryū. Αυτές που αναπτύχθηκαν μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον αποτελούν τα gendai budō.
Koryū: ο παλιός κόσμος
Το koryū (古流) σημαίνει κυριολεκτικά «παλιό ρεύμα». Πρόκειται για τα συστήματα παραδοσιακών πολεμικών τεχνών που δημιουργήθηκαν και εξελίχθηκαν κατά τη φεουδαρχική περίοδο, από τον Μεσαίωνα έως τα μέσα του 19ου αιώνα. Το Tenshin Shoden Katori Shinto Ryu, το Yagyu Shinkage Ryu, το Takenouchi Ryu, το Fusen Ryu: όλα αυτά είναι koryū.
Τα χαρακτηριστικά τους είναι συγκεκριμένα. Πρώτον, η μετάδοση γίνεται μέσω του συστήματος menkyo: ο εκπαιδευόμενος δεν παίρνει βαθμό αλλά άδεια μετάδοσης. Δεύτερον, η ύλη διδασκαλίας είναι προκαθορισμένη και δεν ανασχεδιάζεται για να εξυπηρετήσει εξωτερικές απαιτήσεις. Τρίτον, η γνώση μεταδίδεται από έναν δάσκαλο σε περιορισμένο αριθμό εκπαιδευομένων, όχι μαζικά.
Ο πρωταρχικός σκοπός των koryū ήταν η αποτελεσματικότητα στη μάχη και η επιβίωση σε πραγματικές συνθήκες σύγκρουσης. Η ηθική διάσταση, η ανάπτυξη χαρακτήρα, η πνευματική αναζήτηση: όλα αυτά ήταν παρόντα, αλλά ποτέ σε βάρος της τεχνικής πραγματικότητας. Ένα koryū μπορεί να μη διδάσκει όλες τις τεχνικές σε όλους, να κρατά okuden για τους πιο προχωρημένους εκπαιδευομένους, να προσαρμόζει τον τρόπο εξάσκησης ή να χρησιμοποιεί ασφαλέστερες μορφές για την καθημερινή προπόνηση. Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να ανασχεδιάζει το πρόγραμμά του με κριτήριο την ασφάλεια ή τον αθλητισμό, κάτι που ένα koryū, εξ ορισμού, δεν κάνει.
Gendai Budō: ο νέος δρόμος
Τα gendai budō (現代武道), δηλαδή «σύγχρονες πολεμικές τέχνες», γεννήθηκαν μέσα στη μεταμορφούμενη Ιαπωνία της εποχής Meiji και μετά. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Judo, που δημιούργησε ο Jigoro Kano το 1882.
Ο Kano δεν ήταν απλώς ένας ακόμα δάσκαλος πολεμικών τεχνών. Ήταν παιδαγωγός, και το εγχείρημά του ήταν συνειδητά εκπαιδευτικό. Σπούδασε Tenjin Shinyo Ryu και Kito Ryu, δύο koryū jujutsu, και κατανόησε τις αδυναμίες τους ως συστημάτων μαζικής εκπαίδευσης. Δεν αρκέστηκε στο να αφαιρέσει ό,τι θεωρούσε υπερβολικά επικίνδυνο για ελεύθερη εξάσκηση: αναδιοργάνωσε ολόκληρο το πρόγραμμα διδασκαλίας, άλλαξε τη μεθοδολογία, εισήγαγε το randori ως βασικό μέσο εκπαίδευσης, και προχώρησε σε μια βαθύτερη παιδαγωγική αναδόμηση. Αυτό είναι που κάνει το Judo πραγματικά νέο σύστημα, και όχι απλώς ένα ασφαλέστερο jujutsu.
Μαζί με το Judo ήρθε και το σύστημα dan και kyu, οι αριθμητικοί βαθμοί που σήμερα γνωρίζουμε όλοι. Αυτό ήταν καινοτομία του Kano, όχι παράδοση. Πριν από αυτόν, δεν υπήρχαν έγχρωμες ζώνες στις παραδοσιακές πολεμικές τέχνες της Ιαπωνίας.
Ακολούθησαν άλλα συστήματα με παρόμοια λογική. Ο Morihei Ueshiba διαμόρφωσε το Aikido από τη βάση του Daito Ryu Aikijujutsu. Ο Gichin Funakoshi μετέφερε το karate από την Okinawa στην κεντρική Ιαπωνία και αντικατέστησε συνειδητά τον χαρακτήρα «jutsu» με «dō» στο όνομά του. Αυτή η αντικατάσταση δεν ήταν γλωσσική λεπτομέρεια. Ήταν δήλωση σκοπού.
Jutsu και Dō: δύο διαφορετικές φιλοσοφίες
Η λέξη jutsu (術) σημαίνει τέχνη, μέθοδος, τεχνική. Η λέξη dō (道) σημαίνει δρόμος, μονοπάτι. Η διαφορά αυτή δεν είναι σημασιολογική. Αντικατοπτρίζει δύο διαφορετικές προσεγγίσεις.
Το jutsu ρωτά: θα λειτουργούσε αυτό σε πραγματική σύγκρουση; Το dō ρωτά: διαμορφώνει αυτό τον άνθρωπο;
Η διάκριση αυτή είναι χρήσιμη διδακτικά, αλλά ιστορικά δεν είναι απόλυτη. Ακόμη και πολλά koryū μιλούν εκτενώς για shugyō, seishin, rei και καλλιέργεια χαρακτήρα. Αντίστροφα, αρκετά gendai budō εξακολουθούν να ενδιαφέρονται σοβαρά για πραγματική αποτελεσματικότητα. Η μετατόπιση δεν ήταν απόλυτη, αλλά αλλαγή έμφασης: εκεί όπου τα κλασικά jutsu είχαν ως πρωταρχικό σκοπό την επιβίωση στη σύγκρουση, τα νεότερα dō έφεραν στο προσκήνιο την παιδαγωγική και την προσωπική καλλιέργεια, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μία διάσταση εξαφανίστηκε εντελώς από την άλλη πλευρά.
Κανένα από τα δύο δεν είναι από μόνο του ανώτερο. Είναι διαφορετικά εργαλεία με διαφορετικούς σκοπούς. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν ένα σύστημα gendai budō παρουσιάζεται ως αναλλοίωτη συνέχεια μιας αρχαίας παράδοσης, ή όταν ένα koryū κλείνεται τόσο ερμητικά που σταματά να μεταδίδεται ουσιαστικά.
Τι χάθηκε, τι κερδήθηκε
Η μετάβαση από τα koryū στα gendai budō δεν ήταν απώλεια χωρίς αντάλλαγμα. Τα gendai budō έκαναν τις παραδοσιακές πολεμικές τέχνες προσβάσιμες σε εκατομμύρια ανθρώπους που δεν θα είχαν ποτέ πρόσβαση σε μια κλειστή παράδοση menkyo. Έδωσαν δομή, κοινή γλώσσα, μέθοδο αξιολόγησης. Πολλά από αυτά διατηρούν πραγματικό βάθος και αξία.
Αυτό που χάθηκε είναι πιο δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί. Στην απλοποίηση για μαζική χρήση, ορισμένα koryū έχασαν τεχνικές που θεωρήθηκαν υπερβολικά επικίνδυνες για αγωνιστικό ή εκπαιδευτικό πλαίσιο. Η ποιότητα της μετάδοσης, η σχέση ενός δασκάλου με έναν περιορισμένο αριθμό εκπαιδευομένων, η αίσθηση ότι η γνώση είναι ζωντανή οντότητα που φέρεις και αποφασίζεις αν αξίζει να την εμπιστευτείς σε κάποιον άλλον: αυτά δεν μεταφράζονται εύκολα σε σύστημα βαθμίδων και εξετάσεων.
Γιατί αυτή η διαφορά εξακολουθεί να μετράει
Σήμερα, η διάκριση ανάμεσα σε koryū και gendai budō δεν είναι θέμα ιστορικής εκπαίδευσης. Είναι θέμα ειλικρίνειας απέναντι στον εαυτό σου και στους εκπαιδευόμενούς σου.
Η κατηγορία περιγράφει καταγωγή, όχι βάθος.
Αυτό χρειάζεται να ειπωθεί καθαρά, γιατί το ίδιο το σχήμα koryū/gendai μπορεί εύκολα να παρεξηγηθεί ως κλίμακα αξίας: παλιό ίσον βαθύ, νέο ίσον επιφανειακό. Δεν είναι έτσι. Ένα gendai σύστημα με ειλικρινή σχέση με τις πηγές του, πλήρες πρόγραμμα διδασκαλίας και αυστηρή μετάδοση δεν είναι «λιγότερο» από ένα koryū. Το ίδιο το Judo του Kano το αποδεικνύει: gendai ως καταγωγή, αλλά με βάθος που πολλά koryū δεν φτάνουν.
Αντίστροφα, ένα koryū που έχει απολιθωθεί, που διδάσκεται μηχανικά χωρίς κατανόηση του γιατί πίσω από κάθε waza, δεν κερδίζει τίποτα από την παλαιότητά του.
Το ζήτημα δεν είναι λοιπόν ποια κατηγορία «αξίζει» περισσότερο. Είναι αν ένα σύστημα είναι ειλικρινές ως προς το τι είναι, και αν ο τρόπος μετάδοσής του ταιριάζει με αυτό που ισχυρίζεται πως είναι. Ένα σύστημα μπορεί να επιλέξει λογική menkyo επειδή ο σκοπός του είναι στενή, βαθιά μετάδοση σε λίγους. Ένα άλλο μπορεί να επιλέξει δομή dan/kyu επειδή ο σκοπός του είναι ευρύτερη, οργανωμένη διδασκαλία. Καμία επιλογή δεν είναι από μόνη της πιο «αυθεντική»: είναι διαφορετικά εργαλεία, χτισμένα για διαφορετικό σκοπό.
Η γνώση της καταγωγής μιας παράδοσης δεν είναι προσκόλληση στο παρελθόν. Είναι ο μόνος τρόπος να μπορείς να τη μεταδώσεις με ειλικρίνεια στο μέλλον.
Περπατάμε τον παλιό δρόμο. Ο παλιός δρόμος δεν διαφημίζεται, βρίσκεται από αυτούς που τον αναζητούν. Αν νιώθεις ότι αυτός ο δρόμος σε καλεί, επικοινώνησε μαζί μας.