Υπάρχουν τέχνες που γεννήθηκαν στην ησυχία ενός dojo, διαμορφωμένες με τη λογική και την υπομονή ενός δασκάλου που είχε χρόνο να σκεφτεί. Το jujutsu δεν ανήκει σε αυτές. Γεννήθηκε στο χώμα και τον ιδρώτα της φεουδαρχικής Ιαπωνίας, ανάμεσα σε πολεμιστές που ήξεραν πως μια λανθασμένη κίνηση δεν σήμαινε ήττα αλλά θάνατο. Η κατανόηση αυτής της καταγωγής δεν είναι ακαδημαϊκή άσκηση. Είναι η μόνη πραγματική αφετηρία για να καταλάβει κανείς τι κρύβεται βαθιά μέσα στην τέχνη.
Ο πολεμιστής χωρίς όπλο: η ανάγκη που διαμόρφωσε την τέχνη
Άοπλες μορφές πάλης υπήρχαν στην Ιαπωνία αιώνες πριν, στις πρώιμες πολεμικές παραδόσεις των bushi. Η εποχή Sengoku όμως ήταν το περιβάλλον που τις συστηματοποίησε.
Η εποχή Sengoku (Sengoku Jidai, περίπου 1467-1615) ήταν αυτό ακριβώς που δηλώνει το όνομά της: ενάμιση αιώνας εμφύλιου πολέμου. Η Ιαπωνία ήταν κατακερματισμένη σε αντίπαλα φέουδα, οι daimyo πολεμούσαν για εδάφη και επιρροή, και ο θάνατος στο πεδίο μάχης ήταν η πιο κοινή κατάληξη για έναν bushi. Ο εξοπλισμός του ήταν το yumi (τόξο), η yari (δόρυ), η naginata (πολεμική λεπίδα με κοντάρι) και το katana. Συχνά η σύγκρουση άρχιζε από απόσταση, συνεχιζόταν με κρούσεις κονταριών και έφτανε τελικά στο σώμα με σώμα.
Σε αυτή τη φάση, το όπλο έσπαζε, χανόταν ή απλά δεν χωρούσε. Δύο πολεμιστές με βαριά πανοπλία σε ανάμεικτη πάλη δεν μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν κόψεις και αιχμές. Από αυτές τις ανάγκες εξελίχθηκαν μορφές πάλης γνωστές ως kumi-uchi ή yoroi kumi-uchi: τεχνική αρπαγής, ρίψεων και ακινητοποίησης που λειτουργούσε μέσα από σίδερο και δέρμα.
Yoroi Kumi-uchi: πάλη στο σίδερο
Το yoroi kumi-uchi ήταν μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα από ό,τι αντιλαμβανόμαστε σήμερα ως jujutsu. Η ιαπωνική πανοπλία o-yoroi ή do-maru δεν άφηνε πολλά σημεία ελεύθερα. Χαρακτηριστικά αδύναμα σημεία ήταν οι αρθρώσεις, ο λαιμός, η μασχάλη και η εσωτερική πλευρά των μηρών. Ο πολεμιστής έπρεπε να ξέρει ακριβώς πού να πιάσει, πώς να ρίξει τον αντίπαλο κατά τρόπο που να μην μπορεί να αντισταθεί, και πώς να χρησιμοποιήσει το tanto (στιλέτο) στα κρίσιμα σημεία της σύμπλεξης.
Αυτές δεν ήταν τεχνικές που σχεδιάστηκαν σε ένα dojo. Ήταν γνώση που δοκιμάστηκε στο πεδίο μάχης, πέρασε από στόμα σε στόμα και από χέρι σε χέρι μέσα σε οικογένειες πολεμιστών.
Η εποχή Edo και η μεγάλη ανατροπή
Το 1600, η μάχη του Sekigahara έβαλε τέλος στον αιώνα του πολέμου. Ο Tokugawa Ieyasu παγίωσε τον έλεγχό του πάνω στην Ιαπωνία, και ξεκίνησε η εποχή Edo (1603-1868): περισσότερα από διακόσια πενήντα χρόνια εσωτερικής ειρήνης.
Για έναν πολεμιστή, αυτό ήταν παράδοξο. Ο bushi οριζόταν από τη μάχη, αλλά η μάχη είχε σταματήσει. Οι δεξιότητες που κληρονόμησε ήταν θανάσιμες αλλά πλέον απρόσφορες. Τι κάνεις με μια γνώση επιβίωσης σε εποχή που δεν χρειάζεται να επιβιώσεις;
Η απάντηση δεν ήταν να εγκαταλειφθούν οι τέχνες. Ήταν να μεταμορφωθούν. Από kumi-uchi με πανοπλία, η γνώση προσαρμόστηκε σε jujutsu για μάχη χωρίς πανοπλία. Ρίψεις, αρθρώσεις, πνιγμοί και atemi εξελίχθηκαν σε συστήματα που λειτουργούσαν με καθημερινή ένδυση ή με kimono. Και η μετάδοση αυτής της γνώσης πήρε πλέον μια συγκεκριμένη, οργανωμένη μορφή: την παραδοσιακή σχολή.
Τα πρώτα ryu-ha: η κωδικοποίηση της τέχνης
Το ryu (流) σημαίνει κυριολεκτικά «ρεύμα», και είναι ακριβώς αυτό: μια συνεχής γραμμή μετάδοσης γνώσης από δάσκαλο σε μαθητή. Το ha (派) σημαίνει παρακλάδι. Μαζί, το ryu-ha είναι η διακριτή παράδοση που φέρει ένα όνομα, μια οργανωμένη ύλη και έναν ιδρυτή.
Ανάμεσα στα παλαιότερα καταγεγραμμένα ryu-ha jujutsu βρίσκεται το Takenouchi Ryu, που ιδρύθηκε το 1532 από τον Takenouchi Hisamori. Το Sekiguchi Ryu, το Yoshin Ryu, το Kito Ryu και το Fusen Ryu ακολούθησαν τους επόμενους αιώνες, καθένα με τη δική του φιλοσοφία, ιδιαίτερες εξειδικεύσεις και τρόπους κατανόησης της τέχνης.
Η φήμη του Fusen Ryu για την αποτελεσματικότητα των τεχνικών ne waza έγινε ευρύτερα γνωστή μετά τις αναμετρήσεις εκπροσώπων της σχολής, με πιο χαρακτηριστικό τον Tanabe Mataemon, απέναντι σε μαθητές του Kodokan στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. Το γεγονός συνέβαλε στην περαιτέρω ανάπτυξη του ne waza μέσα στο Kodokan Judo.
Κάθε σχολή λειτουργούσε ως αυτόνομη παράδοση. Η γνώση δεν ήταν δημόσια διαθέσιμη. Μεταδιδόταν με αυστηρή σειρά, μέσα από ένα σύστημα αδειών που ονομαζόταν menkyo. Σε αντίθεση με το σύγχρονο σύστημα dan και kyu, το menkyo πιστοποιούσε συγκεκριμένα επίπεδα μετάδοσης της γνώσης μιας σχολής, όχι απλώς βαθμό εξάσκησης. Ο εκπαιδευόμενος δεν αποκτούσε απλώς δεξιότητες. Εξουσιοδοτούνταν επίσημα να φέρει και να μεταδίδει τη γνώση της σχολής. Η ανώτατη βαθμίδα, το Menkyo Kaiden (免許皆伝), σήμαινε πλήρη μετάδοση της τέχνης, με το δικαίωμα να τη διδάξει και να τη μεταβιβάσει ανεξάρτητα.
Το «ju»: η αρχή που τα ενώνει όλα
Όλες αυτές οι σχολές, με τις διαφορές και τις ιδιαιτερότητές τους, μοιράζονταν μία κοινή φιλοσοφική αρχή που δίνει και το όνομα στην τέχνη: το ju (柔).
Ju δεν σημαίνει αδυναμία. Σημαίνει ευκαμψία, υποχώρηση, προσαρμοστικότητα. Η ρίζα της ιδέας είναι πανάρχαια: το νερό δεν αντιστέκεται στο εμπόδιο, το παρακάμπτει. Το δέντρο που λυγίζει στον άνεμο επιβιώνει. Αυτό που σπάει είναι αυτό που αρνείται να κινηθεί.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ο εκπαιδευόμενος δεν συγκρούεται με τη δύναμη του αντιπάλου αλλά τη χρησιμοποιεί. Δεν αντιτάσσει μυϊκή ισχύ αλλά τοποθέτηση, χρόνο και κατανόηση της ισορροπίας. Αυτή αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις αρχές που χαρακτηρίζουν το παραδοσιακό jujutsu ως σύστημα αυτοπροστασίας.
Η αρχή αυτή δεν ήταν φιλοσοφικό στόλισμα. Ήταν πρακτική αναγκαιότητα. Ένας μικρόσωμος bushi δεν μπορούσε να νικήσει έναν βαρύτερο αντίπαλο με καθαρή δύναμη. Η τεχνική έπρεπε να αντισταθμίζει τη φυσική διαφορά. Το ju ήταν η λύση.
Από τη βία στην παιδεία
Το jujutsu ξεκίνησε ως τέχνη που υπηρετούσε αποκλειστικά έναν σκοπό: να κρατάει τον πολεμιστή ζωντανό. Με το πέρασμα από την εποχή Sengoku στην εποχή Edo, αυτός ο σκοπός μεταμορφώθηκε.
Το dojo δεν ήταν πλέον ο χώρος εκπαίδευσης για μάχη την επόμενη μέρα. Ήταν ο χώρος ανάπτυξης του εκπαιδευόμενου μέσα από τη διαρκή εξάσκηση. Ο πολεμιστής εκείνης της εποχής κατανοούσε ότι η εκπαίδευση σε μια τέχνη διαμορφώνει τον χαρακτήρα με τρόπο που δεν μπορεί να επιτευχθεί αλλιώς. Η σχέση δασκάλου και εκπαιδευόμενου έγινε σχέση μεταφοράς αξιών, όχι μόνο κινήσεων.
Αυτή η αλλαγή δεν αποδυνάμωσε την τέχνη. Την εμβάθυνε. Το jujutsu παρέμεινε σύστημα αυτοπροστασίας με πλήρη αποτελεσματικότητα, αλλά απέκτησε μια επιπλέον διάσταση: έγινε δρόμος.
Αυτός ο δρόμος φτάνει μέχρι σήμερα, αναλλοίωτος στα βασικά του. Τα ryu-ha που επέζησαν δεν τα διατήρησαν μουσεία. Τα διατήρησαν άνθρωποι που αποφάσισαν να σηκώσουν την ευθύνη της μετάδοσης και να βρουν εκπαιδευόμενους που άξιζαν να φέρουν αυτή τη γνώση παρακάτω.
Στο Koden Arashi Dojo στη Λάρισα περπατάμε τον παλιό δρόμο. Ο παλιός δρόμος δεν διαφημίζεται, βρίσκεται από αυτούς που τον αναζητούν. Αν νιώθεις ότι αυτός ο δρόμος σε καλεί, επικοινώνησε μαζί μας.