Μια παραδοσιακή σχολή δεν έχει εγχειρίδιο, δεν έχει εξεταστική επιτροπή και δεν έχει αντικειμενικό κριτήριο επιτυχίας. Παρ’ όλα αυτά, κάποιες σχολές μετέφεραν το περιεχόμενό τους ακέραιο επί πέντε αιώνες. Το ερώτημα δεν είναι φιλοσοφικό αλλά τεχνικό: με ποιον μηχανισμό μετακινείται κάτι που δεν γράφεται;
Den’i, όχι dan’i
Ο σωστός όρος για τις βαθμίδες μιας παραδοσιακής σχολής είναι den’i (伝位), βαθμίδα μετάδοσης. Στέκει απέναντι στο dan’i (段位), το σύστημα των dan, που στη συντριπτική του πλειονότητα θεσπίστηκε από ομοσπονδίες σύγχρονων πολεμικών τεχνών μετά τη Μεϊτζί. Το den’i συναντάται στις παλιές σχολές πολεμικών τεχνών, αλλά και στην καλλιγραφία, στην τελετή του τσαγιού, στην ανθοδετική.
Εδώ πρέπει να λεχθεί κάτι που συνήθως αποσιωπάται: δεν υπάρχει καθολική κλίμακα. Τα ονόματα των βαθμίδων, ο αριθμός τους, η σειρά τους και ο τρόπος απονομής διαφέρουν από σχολή σε σχολή. Όποιος παρουσιάζει μία συγκεκριμένη κλίμακα ως «τη» ιαπωνική κλίμακα, είτε δεν το ξέρει είτε βολεύεται.
Υπάρχει όμως μια αναγνωρίσιμη λογική που επαναλαμβάνεται. Στις σχολές που διαμορφώθηκαν στις αρχές της νεότερης εποχής, το υλικό οργανώθηκε σε kata και σε διδασκαλίες, και ορίστηκαν διαδοχικά στάδια: shoden (初伝), αρχική μετάδοση, με τυπικό έγγραφο το kirigami. Chūden (中伝), ενδιάμεση, με το mokuroku. Έπειτα το επίπεδο των βαθύτερων αρχών, gokui, με το menkyo. Και τέλος το kaiden (皆伝) ή inka, η ολοκλήρωση.
Τι είναι στην πραγματικότητα ένα έγγραφο μετάδοσης
Το kirigami πήρε το όνομά του από την ίδια του τη μορφή, ένα κομμάτι χαρτί. Συνήθως είναι επίμηκες ορθογώνιο, αν και κάποιες σχολές το εκδίδουν σε μορφή ειληταρίου.
Το περιεχόμενο δεν είναι τιμητικό. Αναγράφει το όνομα του παραλήπτη, την απαρίθμηση των τεχνικών που του αναγνωρίζονται, το όνομα του δασκάλου με τη σφραγίδα ή την προσωπική του υπογραφή, την αποτίμηση που οδήγησε στην απονομή και τις αρχές στάσης της σχολής. Είναι, δηλαδή, ταυτόχρονα πιστοποιητικό και μερική καταγραφή του ίδιου του υλικού.
Γι’ αυτό και όταν το έγγραφο έχει μορφή ειληταρίου και περιέχει hiden, πολλές σχολές απαγορεύουν ρητά να το δει όποιος δεν έχει φτάσει στην αντίστοιχη βαθμίδα. Δεν πρόκειται για μυστικοπάθεια. Το έγγραφο είναι μέρος του περιεχομένου, όχι απόδειξη γι’ αυτό.
Γιατί υπήρχε μυστικότητα
Η εικόνα είναι γνωστή και συχνά καρικατούρα: ο δάσκαλος κλείνει τα παραβάν, απομακρύνει όποιον βρίσκεται τριγύρω και μεταδίδει νύχτα, με τα χέρια, όσα δεν καταγράφονται. Η περιγραφή είναι ιστορικά ακριβής και ο λόγος της εντελώς πεζός.
Οι βαθύτερες αρχές μιας σχολής δεν γράφονταν επειδή υπήρχε κίνδυνος διαρροής. Σε μια εποχή όπου η σχολή αποτελούσε στρατιωτικό περιουσιακό στοιχείο μιας επικράτειας, η γνώση του πώς λειτουργεί ένα σύστημα ήταν η ίδια η άμυνα απέναντί του. Η μυστικότητα ήταν επιχειρησιακή ανάγκη, όχι τελετουργικό.
Αυτό εξηγεί και γιατί το τελικό στάδιο σε αρκετές σχολές δεν είναι έγγραφο αλλά προφορική παράδοση. Το χαρτί σταματά εκεί όπου αρχίζει το ουσιώδες.
Ο χρόνος και οι αριθμοί
Η Tenjin Shin’yō Ryū, μία από τις σχολές που καθόρισαν την εξέλιξη του jujutsu, εγκαταστάθηκε στο Έντο το 1824 και το dojo της, το Tamabukan στο Otamagaike της Kanda, συγκέντρωσε πάνω από πέντε χιλιάδες εκπαιδευόμενα μέλη από πολλές επικράτειες.
Πέντε χιλιάδες άνθρωποι. Οι κάτοχοι πλήρους μετάδοσης σε ολόκληρη την ιστορία μιας τέτοιας σχολής μετριούνται στα δάχτυλα. Η αναλογία δεν είναι ένδειξη ελιτισμού, είναι ένδειξη του τι σημαίνει στην πράξη η λέξη «πλήρης». Η πλειονότητα όσων περνούσαν από ένα dojo έπαιρναν kirigami, ίσως mokuroku, και συνέχιζαν τη ζωή τους. Αυτό ήταν φυσιολογικό και αναμενόμενο.
Η απλοποίηση ως στρατηγική
Το σύστημα δεν ήταν στατικό, και το πιο διάσημο παράδειγμα το δείχνει καθαρά.
Ο Chiba Shūsaku, ιδρυτής της Hokushin Ittō Ryū, βρήκε την Ittō Ryū με πέντε βαθμίδες μετάδοσης και τις συμπύκνωσε σε τρεις: shoden, chūden, okuden. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό. Οι εγγραφές αυξήθηκαν τόσο που, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, μπροστά στο dojo σχηματιζόταν ουρά.
Αυτή η μεταρρύθμιση φανερώνει δύο πράγματα ταυτόχρονα. Πρώτον, ότι η δομή της μετάδοσης είναι σχεδιαστική απόφαση και όχι ιερό κείμενο. Δεύτερον, ότι κάθε απλοποίηση έχει τίμημα, γιατί όσο λιγότερες οι βαθμίδες τόσο πιο χονδροειδής η διάκριση ανάμεσα σε επίπεδα κατανόησης. Προς το τέλος της περιόδου Έντο η τάση αυτή γενικεύθηκε, με τις νεότερες σχολές να απλοποιούν τα πολυεπίπεδα συστήματα.
Η εξαίρεση που πρέπει να ειπωθεί
Το γενικό μοντέλο ήταν η πλήρης μετάδοση: όποιος έφτανε στο kaiden αποκτούσε και το δικαίωμα να διδάξει και να πιστοποιήσει ελεύθερα.
Δεν ίσχυε όμως παντού. Υπήρχαν σχολές που περιόριζαν το εύρος διδασκαλίας ακόμη και στους κατόχους kaiden, κρατώντας το δικαίωμα έκδοσης αδειών στην κορυφή. Υπήρχαν και σχολές με isshi sōden, μυστικά που περνούσαν αποκλειστικά στον διάδοχο και σε κανέναν άλλο.
Η ιστορική εικόνα, δηλαδή, δεν είναι διπολική. Ανάμεσα στην πλήρη ελευθερία και τον απόλυτο συγκεντρωτισμό υπήρχε ολόκληρο φάσμα, και κάθε σχολή τοποθετούνταν κάπου πάνω του ανάλογα με το τι φοβόταν περισσότερο: την απώλεια ή τη διαρροή.
Το πρόβλημα του διαδόχου
Εδώ βρίσκεται η πιο υποτιμημένη πλευρά όλου του συστήματος.
Μια σχολή που εξαρτάται από προφορική μετάδοση έχει, εξ ορισμού, ένα σημείο κατάρρευσης. Αν ο κάτοχος πεθάνει πριν ολοκληρώσει τη μετάδοση, το τμήμα που δεν πρόλαβε να περάσει χάνεται οριστικά. Δεν υπάρχει αρχείο να ανατρέξει κανείς, γιατί το αρχείο ήταν ο άνθρωπος.
Η γενική τάση, από τα μεσαιωνικά χρόνια και μετά, ήταν ακριβώς γι’ αυτό η μετατόπιση από την κληρονομική μετάδοση πατέρα προς γιο σε μετάδοση δασκάλου προς εκπαιδευόμενο με κριτήριο την ικανότητα. Η οικογένεια είναι μικρή και θνητή. Ο κύκλος των ικανών είναι μεγαλύτερος.
Παρ’ όλα αυτά, δεκάδες σχολές έσβησαν. Άλλες επιβιώνουν σήμερα ακρωτηριασμένες, με τμήματα του υλικού τους αναγνωρισμένα ως χαμένα. Αυτό δεν είναι ντροπή και οι σοβαρές γραμμές το δηλώνουν ανοιχτά. Η εναλλακτική, δηλαδή η αναπλήρωση των κενών με εικασίες, είναι πολύ χειρότερη.
Τι σημαίνει σήμερα
Ένα εκπαιδευόμενο μέλος που εντάσσεται σε παραδοσιακή σχολή δεν βρίσκεται σε πορεία συλλογής τίτλων. Βρίσκεται σε μια σχέση όπου η μετάδοση γίνεται με τον ρυθμό που επιτρέπει η κατανόηση, και όπου το μεγαλύτερο μέρος όσων έχουν σημασία δεν θα εμφανιστεί ποτέ σε κανένα έγγραφο.
Αυτό δίνει και το σωστό μέτρο για την αυτοπροστασία. Δεν πρόκειται για ένα σύνολο λύσεων που παραδίδεται σε πακέτο, αλλά για την προοδευτική κατανόηση αρχών που δοκιμάστηκαν σε συνθήκες όπου η αποτυχία ήταν οριστική. Ο χρόνος που απαιτείται δεν είναι εμπόδιο στη διαδικασία. Είναι η διαδικασία. Το έγγραφο, όταν και αν έρθει, δεν προσθέτει τίποτα σε αυτόν που το λαμβάνει. Απλώς καταγράφει κάτι που έχει ήδη συμβεί
Στο Koden Arashi Dojo στη Λάρισα περπατάμε τον παλιό δρόμο. Ο παλιός δρόμος δεν διαφημίζεται, βρίσκεται από αυτούς που τον αναζητούν. Αν νιώθεις ότι αυτός ο δρόμος σε καλεί, επικοινώνησε μαζί μας.